Czy przewoźnik może zatrzymać towar, jeśli kontrahent nie zapłacił za transport? To pytanie pojawia się w branży transportowej znacznie częściej, niż mogłoby się wydawać.

Czy w takiej sytuacji można po prostu powiedzieć: „dopóki nie zapłacicie, towar zostaje u nas”?

Nie zawsze.

Prawo przewoźnika do zatrzymania ładunku zależy przede wszystkim od rodzaju przewozu, charakteru należności oraz konkretnej podstawy prawnej. Inne zasady wynikają z Konwencji CMR, inne z Prawa przewozowego i Kodeksu cywilnego.

Prawo zatrzymania towaru a prawo zastawu

Na początku warto rozróżnić dwie kwestie, które w praktyce często są ze sobą utożsamiane.

Zatrzymanie towaru może być związane z przeszkodą w jego przewozie lub wydaniu. Przewoźnik może wówczas czasowo wstrzymać wydanie i oczekiwać na instrukcje osoby uprawnionej.

Prawo zastawu natomiast służy zabezpieczeniu określonych roszczeń przewoźnika.

Zastaw nie oznacza przejęcia własności towaru. Nie daje również automatycznego prawa do jego sprzedaży. Jest instrumentem zabezpieczającym wierzytelność i może być wykonywany tylko w granicach określonych przez przepisy.

Kiedy przewoźnik może zatrzymać towar w transporcie międzynarodowym?

W transporcie międzynarodowym zastosowanie może mieć Konwencja CMR.

Jedną z najważniejszych podstaw do wstrzymania wydania przesyłki jest art. 13 ust. 2 CMR. Jeżeli odbiorca powinien zapłacić należność wynikającą z listu przewozowego, a jej wysokość jest sporna, przewoźnik nie musi wydać towaru do czasu ustanowienia odpowiedniego zabezpieczenia.

Nie oznacza to jednak prawa do zatrzymywania przesyłki za dowolne niezapłacone należności.

Szczególnej ostrożności wymagają sytuacje, w których przewoźnik chce zatrzymać bieżący ładunek z powodu długu dotyczącego wcześniejszych transportów albo długu innego podmiotu uczestniczącego w organizacji przewozu. Samo istnienie niezapłaconej faktury nie wystarcza. Konieczne jest ustalenie m.in. związku należności z daną przesyłką oraz tego, kto jest zobowiązany do jej zapłaty.

Przeszkoda w wydaniu towaru – czy można go zatrzymać?

Nie każde zatrzymanie ładunku ma związek z brakiem zapłaty.

Konwencja CMR przewiduje również sytuacje, w których występuje przeszkoda w przewozie lub wydaniu przesyłki.

Może nią być m.in.:

• odmowa przyjęcia towaru przez odbiorcę,
• brak odbiorcy,
• zamknięty magazyn,
• brak możliwości wykonania przewozu zgodnie z pierwotnymi warunkami,
• spór dotyczący miejsca rozładunku,
• brak dokumentów wymaganych do legalnego przewozu lub wydania.

W takich przypadkach przewoźnik powinien przede wszystkim uzyskać instrukcje od osoby uprawnionej. Jeżeli nie można ich uzyskać w odpowiednim czasie, powinien podjąć rozsądne działania zabezpieczające interes osoby uprawnionej do dysponowania przesyłką.

Takie czasowe zatrzymanie ma więc zupełnie inny charakter niż zatrzymanie towaru w celu wyegzekwowania zapłaty.

Transport krajowy – co mówi Prawo przewozowe?

W przypadku transportu krajowego podstawowe znaczenie ma ustawa Prawo przewozowe.

Zgodnie z art. 57 przewoźnikowi przysługuje zastaw na przesyłce w celu zabezpieczenia roszczeń wynikających z umowy przewozu. Zastaw może być wykonywany, dopóki przesyłka znajduje się u przewoźnika lub osoby działającej w jego imieniu albo przewoźnik może nią rozporządzać na podstawie dokumentów.

Podobną regulację zawiera art. 790 Kodeksu cywilnego, który przewiduje prawo zastawu przewoźnika na przesyłce dla zabezpieczenia m.in. przewoźnego, opłat dodatkowych, wydatków związanych z przewozem oraz innych roszczeń wynikających z umowy przewozu.

Czy można zatrzymać towar za stare faktury?

To jedno z najczęstszych pytań.

Co do zasady przewoźnik nie może zatrzymywać bieżącej przesyłki wyłącznie dlatego, że kontrahent ma wobec niego zaległości z wcześniejszych przewozów.

Prawo zastawu przewoźnika jest związane z określonymi roszczeniami wynikającymi z umowy przewozu. Nie można automatycznie uznać, że każda przesyłka znajdująca się aktualnie u przewoźnika stanowi zabezpieczenie wszystkich wcześniejszych długów klienta.

Sytuacja jest szczególnie ryzykowna, jeżeli dłużnik przewoźnika nie jest właścicielem zatrzymanego towaru.

W łańcuchu transportowym mogą występować przecież różne podmioty: nadawca, odbiorca, właściciel towaru, spedytor, przewoźnik umowny i przewoźnik faktyczny. Sam fakt, że jedna z tych stron nie uregulowała należności, nie oznacza automatycznie prawa do zatrzymania cudzej przesyłki.

Przewoźnik czy spedytor? To ważne rozróżnienie

Nie można również zakładać, że przewoźnik i spedytor mają dokładnie takie same uprawnienia.

Kodeks cywilny w art. 802 przewiduje dla spedytora prawo zastawu na przesyłce w celu zabezpieczenia określonych należności, w tym należności związanych z przewozem, prowizją, opłatami dodatkowymi i wydatkami, a także roszczeń poprzednich spedytorów i przewoźników.

Dlatego przed podjęciem decyzji o zatrzymaniu ładunku trzeba ustalić, w jakiej roli występuje dana firma i z jakiej umowy wynika jej roszczenie.

Czy przewoźnik może sprzedać zatrzymany towar?

Samo prawo zastawu nie oznacza prawa do dowolnej sprzedaży towaru.

W przypadku CMR możliwość sprzedaży przesyłki została przewidziana w określonych sytuacjach, np. gdy towar jest łatwo psujący się, jego stan uzasadnia sprzedaż, koszty przechowywania stają się nieproporcjonalne do jego wartości albo przez rozsądny czas nie można uzyskać wykonalnych instrukcji. Sprzedaż musi odbywać się zgodnie z właściwą procedurą.

Brak zapłaty frachtu nie daje sam w sobie prawa do natychmiastowej prywatnej sprzedaży ładunku.

Bezpodstawne zatrzymanie towaru może kosztować

Zatrzymanie ładunku bez odpowiedniej podstawy prawnej może prowadzić do powstania szkody po stronie właściciela lub innego podmiotu uprawnionego do dysponowania przesyłką.

W zależności od sytuacji mogą pojawić się koszty magazynowania, utrata wartości towaru, kary handlowe, przestój produkcyjny czy inne straty. W przypadku poważnego naruszenia zasad odpowiedzialność przewoźnika może być szczególnie dotkliwa.

Dlatego decyzja o zatrzymaniu ładunku powinna być traktowana jako wyjątek wymagający konkretnej podstawy prawnej, a nie jako standardowa metoda odzyskiwania pieniędzy.

Prawo zatrzymania towaru – najważniejsze zasady

W praktyce warto zapamiętać kilka podstawowych zasad:

✔ Przewoźnik może wstrzymać wydanie towaru, jeżeli istnieje ku temu konkretna podstawa prawna.

✔ Przy sporze o należność wynikającą z CMR możliwe jest wstrzymanie wydania do czasu ustanowienia odpowiedniego zabezpieczenia.

✔ Przeszkoda w wydaniu może uzasadniać czasowe zatrzymanie przesyłki i oczekiwanie na instrukcje.

✔ Prawo zastawu nie oznacza prawa własności do towaru.

✔ Stare, niezapłacone faktury nie dają przewoźnikowi automatycznie prawa do zatrzymania bieżącego ładunku.

✔ Należy sprawdzić, kto jest właścicielem towaru i kto jest dłużnikiem.

✔ Po ustaniu podstawy zatrzymania przesyłka powinna zostać wydana bez zbędnej zwłoki.

Prawo zatrzymania towaru może być ważnym instrumentem ochrony interesów przewoźnika, ale jego zastosowanie wymaga dokładnej analizy i ostrożności.

Zastrzeżenie: Materiał ma charakter wyłącznie informacyjny i poglądowy i nie stanowi porady prawnej. Przed podjęciem decyzji dotyczącej zatrzymania ładunku należy każdorazowo przeanalizować konkretną sytuację, dokumentację przewozową oraz właściwe przepisy prawa.